Galatasaray’daki Ara Cafe’nin bir köşesinde, yalnızlığın derin izlerini taşıyan düşünceli bir adam oturuyordu. İstanbul’u ve hayatı konuşmak için bir araya gelmiştik. O anın büyüsü içinde, üç saatlik bir sohbetle zaman su gibi aktı. Çocukluğun izleriyle başladı, gençliğin coşkusuna, kariyerin dönüm noktalarına ve sonunda uzaklaşan, unutulan İstanbul’un sessiz fısıltılarına doğru derinleşti.
Bu sohbet, şehrin ve insanlarının ruhuna nakşedilmiş canlı bir tablo gibiydi. Her kelimesinde, İstanbul’un kaybolan renklerini ve kokularını taşıyan bir anlatı vardı. Geçmişle bugün arasında köprü kuran, zamana meydan okuyan bir hatıraydı. Ara Güler’le bu özel karşılaşmamız ve sohbetimiz, kitabım “Sevgili İstanbul“da yer aldı. Kitabın amacını o gün şu sözlerle özetledi: “Biz yaşadığımız bu devri gelecek asra neşrediyoruz, yani gelecek asrı aydınlatıyoruz. Ben görüntüledim, sen de yazacaksın.”
Bir fotoğrafın hikayesi
Röportaj için Fujifilm X20 kameramı kullanmıştım. Bu kamera, eski fotoğraf makineleri stilinde dijital bir modeldi ve Ara Güler onu eski makinelerden biri gibi benzetmişti. Sürpriz olan an, fotoğraf çekiminin başlamasıydı. Efsane fotoğrafçı, eline aldığı kamerayla benim fotoğrafımı çekecekti.
Bu sürprize hiç hazırlıklı değildim. Fotoğrafı çekilen kişi olmayı genellikle tercih etmem, ancak o gün bir istisnaydı. Çünkü artık ben de Ara Güler’in fotoğrafını çektiği az sayıdaki isimden biri olacaktım. Bir fotoğraf meraklısı için bundan daha değerli bir anı olamazdı. Öylece kala kaldım.
Makinayı eline aldığında zaman sanki durmuştu. Birazdan yapacağı eylem, sadece fotoğraf çekimi olmayacaktı; ruhumu ve zamanın derinliklerini de ölümsüzleştirecekti. “Gülümse biraz yahu” dedi, sadece iki kez deklanşöre bastı ve benim için en kıymetli anlarından birini mühürledi. Hayatım boyunca saklayacağım en büyük hediyeyi vermişti. Çünkü bu fotoğrafı kaydeden kişi, herhangi bir usta değil, dünyanın en büyük fotoğraf sanatçılarından biri, Ara Güler’dı. O anın derinliğini tam anlamıyla idrak etmek için yıllar geçmesi gerekecekti.
Derin ve Sıra Dışı
Ara Güler sadece fotoğraf çekmekle kalmaz, hayatı ve insanları hikayeleştirirdi. Aksi mizacının ardında, yaşadıklarının derin izleri ve evrensel temalarla işlenmiş bir bilgelik saklıydı. Konuşmaları bir anda sizi felsefi düşüncelere götürürdü. Bir yanda da sokakların samimi ve yalın diliyle hayatın gerçekliğiyle yüz yüze gelirdiniz. “Sevgiyle bakılmayan şey akılda kalmaz” cümlesi, hayatı ve fotoğrafı kavrayan bir felsefenin özeti konumundaydı.
Onun kaleminden çıkan Babil’den Sonra Yaşayacağız kitabı, insana dokunan, umutsuzluğun ve yıkımın ortasında ayakta kalma mücadelesini evrensel bir dille anlatan bir başyapıttır. Orada yalnızlıkla yüzleşen kahramanı yazmıştır, dünyayla hesaplaşmasını yansıtır. Aslında anlattığı kişi bizzat kendisidir.
Hayata dair öyle laflar ederdi ki durup birkaç kez düşünürdünüz. Ünlü filozoflardan duyamayacağınız türden şeyler hiç beklemediğiniz bir anda ağzından çıkabilirdi. Aksi ihtiyar mizacının içinde feleğin çemberinden birkaç kez geçmiş biri duruyordu. Belki de bir anda ağzına geleni söylemesi, o söylediği şeylerin sizi düşünceye boğması bu özelliğinden kaynaklanıyordu.
Ara Güler fotoğraflarımı çekerken, yardımcısı Fatih Aslan da bizi görüntülüyordu. Bu fotoğrafta, İngiltere’den İstanbul’a gelen bir fotoğrafçı da görünüyordu. Sohbetimizin uzaması nedeniyle endişeli olan bu kişi, Ara Güler’i elinde kamerayla görünce hızla yerinden kalktı. Kim olduğunu ya da çektiği fotoğrafların yayınlanıp yayınlanmadığını bilmiyorum ama belki bir gün o görüntülerle karşılaşırım.
Ara Güler’in bana bıraktığı bu hediye, hayatın o derin anlamını taşıyan bir mirastır. Onun “Sevgiyle bakılmayan şey akılda kalmaz” sözü, her bakışın, her dikkatli gözün bir yaşamı, bir zamanı nasıl aydınlatabileceğinin ve anlamlandırabileceğinin özüdür.
Hayat, ancak sevgiyle bakabildiğimizde iz bırakır.
Bu karşılaşmanın bana öğrettiği en büyük ders, insanın dünyayı anlamlandırma yolculuğunun asla sona ermeyeceğidir. Tıpkı İstanbul gibi, sürekli değişen, büyüyen ve sonsuza açılan bir efsane gibi… Ve biz, o efsanenin küçük birer yolcuları olmaya devam edeceğiz.
Ara Güler’in İstanbul’u…
Ara Güler’le sohbetimiz, kendisi gibi 20 efsane isimle yaptığım İstanbul söyleşilerinin bulunduğu Sevgili İstanbul‘da yayınlandı. O söyleşiden kısa bir özet bugünkü (20 Ekim 2018) Cumhuriyet‘in kültür sayfasındaydı. Sayfada yer olmadığından röportajın özeti kullanılmış. Yazının tamamını aşağıda okuyabilirsiniz…
İlk yıllar
26 Ağustos 1928’de doğdum. İlk tanıdığım semt Taksim’dir. Şehit Muhtar Bey Caddesi’ndeki Şafak Apartmanı’nda oturduk. Babamın karşıda bir apartmanı daha vardı. Adı Güler Apartmanı’ydı. Varlık vergisinden sonra satıldı. Evimiz dördüncü kattaydı. Karşımızda Zaven adında Ermeni bir kasap vardı. Mahalle arkadaşlarım çoktu ama ben genellikle evde otururdum.
Gençlik
Pangaltı Lisesi’nde okudum. Dersler Fransızca verilir. Ben zengin çocuğuydum. Ailemin her türlü imkânı vardı. Ada’da da otururduk, Suadiye’de de… Arkadaşlarım da o çevrenin çocuklarıydı. Serseri takımı değillerdi.
Tiyatro
Bir ara tiyatroculukla ilgilendim ama oyuncu olarak değil. 1940’lı yıllarda Şehir Tiyatrosu’nda çalışmış bütün sanatçıları tanırdım. Şehir Tiyatrosu’nda büyüdüm. Sahne arkasında çok zaman geçirdim. Babam Muhsin Ertuğrul’un arkadaşıydı. Sahne arkası insana işin püf noktasını öğretir. Tiyatro sahte bir şeyin hakikiymiş gibi gösterilerek izleyicilere sunulmasıdır. Bir dram yaratılır, bir dünya oluşturulur ve insanlar bu dünyayı izler. Gördüklerine ağlar ya da güler ama hepsi sonuçta yalandır.
Fotoğraf merakı
Çocukken sinemaya meraklıydım. Babam bana bir sinema makinası almıştı. Profesyonel makinaların küçüğüydü. O zamanlar kimsede yoktu öyle bir makina. Sinemacılığa merak salmıştım o dönem. Film yönetmeni olmak istiyordum. Sonradan fotoğrafçı oldum. Fotoğrafa merakım her zaman vardı. Fotoğraf çekmeye başladıktan sonra İstanbul’a vizörden bakmaya başladım. İstanbul’u o delikten seyrettim.
Eski İstanbul
İstanbul’un İstanbul olduğu zamanlar biz doğmadan evvel başlar. Bütün ticaretin Galata’da olduğu, zenginlerin, tüccarların aileleriyle buralarda yaşadığı yıllar… Giovanni Scognamillo bu olayları çok güzel yazmıştır. Kaçıncı devir İstanbul’unu yaşadığımızı anlamak için Scognamillo’nun kitaplarını okumak lazım. Avrupalıların menfaatleri için buraya gelmesi ve Osmanlı’yla ticarete başlaması, daha sonra Rus İhtilali’nden kaçan Romanof ailesinin yakınlarının gelip İstanbul’a yerleşmesi… Bunların her biri İstanbul’un tarihinde önemli olaylardır. Beyaz Rusların gelmesiyle kentin yapısı da değiştirmiştir. İstanbul gece hayatıyla tanışmıştır. Bütün gemiciler İstanbul’a geldiğinde Yüksekkaldırım’ı, Abanoz Sokağı’nı ziyaret etmeden dönmezlerdi. Yenikapı’daki Ermeni mahallesinin bir diğer adı da Küçük Paris’tir. Yakın zamana kadar bu isimle anılırdı. O zamanki turistler, kente ticaret yapmak için gelen gemilerde çalışanlardan ibaretti. Tren vardı ama gemiler kadar sık gelmezdi.
Bu şehir
İstanbul’u bir kitaba sığdıramazsın. İstanbul büyüktür, insanı ezer. İstanbul’un kabadayıları var, haraççıları var, bir sürü hali var. Bunları nasıl yetiştireceksin yazmaya, fotoğraflamaya. Hangi birini sığdıracaksın kitaba. Ciltler yetmez buna. İstanbul objektife de sığmaz, kitaba da… İstanbul sadece yaşanır.
Şimdi birileri bir şeyler yapıyor. Onların çektiği fotoğrafların hiçbir anlamı yok. Izdırap çekiyorlar, fotoğraf çekmiyorlar.
İstanbul fotoğrafları
Ben İstanbul’un fotoğraflarını çektim ama bu kentin sadece bir bölümüdür bu fotoğraflar. Hepsini çekmeye de yazmaya da zaman yetmez. Ben tarihe bir belge bıraktım ama o belge İstanbul’un yanında kısacık bir an gibidir. Ben İstanbul’a karşı olan görevimi yaptım. İstanbul’la ilgili 56 tane kitabım var. Sayısız haberler yaptım, fotoğraflar çektim. İstanbul’u yazdım, İstanbul’u görüntüledim. İstanbul’un nesi var nesi yok hepsi o kitaplarda. Kim yaptı bu çalışmayı? Şimdi birileri bir şeyler yapıyor. Onların çektiği fotoğrafların hiçbir anlamı yok. Izdırap çekiyorlar, fotoğraf çekmiyorlar.
İstanbul’un rakipleri
Dünyada İstanbul’u başka bir kentle karşılaştıramazsın. İstanbul’a en yakın kent Hong Kong. İstanbul’u New York’la karşılaştırıyorlar. Burası New York’tan çok daha önemli bir kenttir. Ne var New York’ta, tarih mi var? 200 senelik bir şehir orası. Oysa İstanbul’dan nice uygarlıklar gelmiş geçmiştir. New York’la İstanbul’u kıyaslamam bile. 200 senelik şehir olmaz. Olsa olsa gazino olur.
Vatan nedir?
İnsan doğduğu yerde ölür. Vatanımız burasıdır. Vatan, sokakta yürüdüğün zaman yanından geçen kıza verdiğin selamdır. Vatan sadece bayrak değildir, aynı zamanda yürektir. Doğduğun kentteki hatıralarındır. O seni tanır sen onu tanırsın.
İstanbul mahalleleri
Sadece gözünün önünde değil her zaman kalbinin içindedir İstanbul. Büyükada’yı düşünsenize… Eskiden bu plajdan denize girenlerin çoğu Ada’nın zenginleriydi. Zamanla plaja dışardan gelenler çoğaldı ve plajın adı gibi yapısı da değişti. Eskiden mahalleden mahalleye İstanbul’un özelliği değişirdi. Tatavla, Rum mahallesiydi. Adının sonradan Kurtuluş konmasının sebebi Rumlardan kurtulmasıdır. İstanbul’un en sevdiğim semti Beyoğlu’dur, pisliğine rağmen güzeldir. Süleymaniye, Haliç tarihi bakımdan değerlidir. İstanbul yaşayan bir kenttir, yaşam da Taksim’le Tünel arasındaki bölgededir.
İnsan kareleri
Kumkapı ve Kazlıçeşme’de usta balıkçılar yaşardı. Balığı da denizi de çok iyi bilen insanlardı. Ben fotoğraflarımda insanları işledim. Neden? Çünkü bir şehir insanlarıyla yaşar. İnsansız şehir olur mu, olmaz. Yaşam var burada. Acılar çekilmiş, aşklar yaşanmış, birbirini vurmuş insanlar, kanlar akmış, intiharlar olmuş…
Fotoğrafçı değilim, gazeteciyim…
Hikmet Feridun Es benim şefimdi. Hayat mecmuası grubuyduk. En sıkı gazeteciler bizdeydi. Dergi yayına başladığında 100 bin satarız diye hesaplamıştık, 400 bin satmaya başladık. Kağıdımız tükendi. Hükumete yağ çekmeye başladık. Yayına devam edebilmek için o dönemde buna mecburduk. Hayat Dergisi dünyaca ünlü Life dergisini kopyalıyordu. Life’ı da aralarında tek bilen bendim. O zamanlar meslekte rakibim yoktu. TIME muhabiri oldum, dünyanın dergilerine haber gönderiyordum. Yaptığım bir anlamda tarihçiliktir. Görsel tarihimizi kaydediyorum.
6-7 Eylül
6-7 Eylül olaylarını çok iyi hatırlıyorum. Liseyi bitirmiştim. O gün çok fotoğraf çektim. O olaya dair gözümün önüne gelen kareler var. Devrilmiş, yanan arabalar… Yakılmış, yıkılmış dükkanlar… Vitrinlerden sokağa taşan kumaşlar, mallar… Bir adam geliyor, vitrin camını kırıp içeri giriyor. Mağazaya girip üstüne üç kat elbise giyip çıkıyor ve evine gidiyor. Ondan sonra da polis arama yapıyor. Her şey olup bittikten sonra polis iki tane şapka bulacak, vitrine koyacak diye arama yapıyor. 6-7 Eylül olaylarından sonra dini kimlikler ön plana çıkmaya başladı. Ayrılıklar da ondan oldu. Demokrat Parti dini siyasete malzeme yapıyordu. Atatürk’ün getirdiği enternasyonel havayı değiştirdiler. Cumhuriyet’in ilanından sonra esen havada insanlar bu ülkenin bir vatandaşı olduğunu anladı. Gurur duydular bununla. Kimlikleri ne olursa olsun bu ülkenin vatandaşıydılar. Her etnik kökenden insan yaşar bu ülkede, hepsi de Türk’tür bu insanların. Kimlik önemli değildi. Ne zaman kimlikleri ön plana çıkarmaya başladılar, kırılma noktası da böyle başladı. Bugüne kadar da bu sorun böyle devam etti. Bu iki durumdan biri sahte. Hangisi sahte? Atatürk’ün getirdiği yenilikler mi, yoksa sonraki uygulamalar mı?
İstanbul’un hali…
Eski İstanbul’u özlemek diye birşey yok. İstanbul yaşanır ve biter. Yenisi başlar. İstanbul devam ediyor. Bizler ölüp gideceğiz İstanbul yaşayacak. Sokaklar değişiyor, binalar değişiyor, biz de ona göre yaşamalıyız. Şu an zaten İstanbul’un hali ortada. Beğenmiyorum. İnsanlar İstanbul’u tanımıyor. Bu eğitimle olmaz.
İstanbul tavsiyesi
Gelecek nesillere İstanbul’la ilgili şu tavsiyeyi verebilirim. Bilmedikleri şeyler hakkında ahkam kesmesinler. Önce öğrensinler.
Vazifemiz yaşadığımız bu devri gelecek asra neşretmektir. Ben görüntüledim, sen de yazacaksın. Burada ne yapıyoruz biz? Gelecek asrı, yeni nesili aydınlatıyoruz. Bu da yazıyla, filmle, fotoğrafla olur. Fotoğraf makinasi ne görürse onu çeker, yalan konuşmaz, sonuçta makinedir. Gelecek nesillere İstanbul’la ilgili şu tavsiyeyi verebilirim. Bilmedikleri şeyler hakkında ahkam kesmesinler. Önce öğrensinler. Sadece tarihi değil, yaşamı da öğrensinler. Palavra atmasınlar. Yaşamanın tadını çıkarsınlar. Kenti sevsinler ve öyle baksınlar. Sevgiyle bakılmayan şey akılda kalmaz.
Ara Güler’in sesinden…
Yukardaki videoda Ara Güler’in sesinden bir cümle de var. Kitabın klibini hazırlarken onun ünlü cümlesini başa koymuştum. Arkada çalan müzik yine bir başka usta Cihat Aşkın’a ait. Kendisinin özel onayıyla o en sevdiğim müziğini, İstanbul’un Gözyaşları’nı bu çalışmada kullanmıştım. O da bugün Galatasaray Meydanı’ndaydı, kemanıyla ve o eşsiz müziğiyle Ara Güler’i uğurlayanlar arasındaydı…
