İstanbul’un ruhunu görüntüleyen adam

Bir yolculuk, unutulmaz bir sohbet ve geriye kalan bir fotoğraf karesinin hikayesi…

“Yaşadığımız bu devri gelecek asra neşrediyoruz. Yani gelecek asrı aydınlatıyoruz.”

Ara Güler

Galatasaray’daki Ara Cafe’de buluştuğumuzda yalnızdı, her zamanki yerinde tek başına oturuyordu. Kendisiyle İstanbul’un geçmişine doğru bir yolculuğa çıktık, uzun uzun sohbet ettik. Çocukluk yıllarını, gençliğini, kariyerindeki dönüm noktalarını ve İstanbul’un kaybolan değerlerini anlattı. Röportaj yaklaşık üç saat sürdü. Bu sohbet Sevgili İstanbul kitabımda yayınlandı. Ara Güler yazmaya çalıştığım bu kitabın amacını o günkü sohbetin sonunda iki cümleyle özetlemişti: “Biz yaşadığımız bu devri gelecek asra neşrediyoruz, yani gelecek asrı aydınlatıyoruz. Ben görüntüledim, sen de yazacaksın.”

Söyleşimiz bittikten sonra ses kaydını durdurdum ama o konuşmaya devam etti, nasihatlerde bulundu. Onu sevenlere şu mesajını iletmemi istedi: “Yaşamanın tadını çıkarsınlar. İstanbul’u sevsinler ve öyle baksınlar. Sevgiyle bakılmayan şey akılda kalmaz.”

“İstanbul’u yıllardır fotoğraflarını çekerek anlatmaya çalıştım. Başarabildim mi? Yok!… İstanbul anlatılmaz, yaşanır. Bizler ölüp gideceğiz bir gün, İstanbul yaşayacak…”

Bir fotoğrafın hikayesi

Ara Güler: “Oyuncak gibi makina ama fena çıkmadı fotoğraflar”

Ara Güler’le sohbetimizden geriye 3 saatlik ses kaydı ve benim için hazine değerinde bir fotoğraf karesi kaldı.

Ara Güler farklı kameralarla fotoğraflar çekti ama favori markası Leica‘ydı. Söyleşide yanımda götürdüğüm dijital kamerayı (Fujifilm X20) Leica’ya benzetti. Eline alıp baktı, sonra da birkaç kare test çekimi yaptı. Bu çekimlerin konu mankeni bendim. Çektiği fotoğrafların sonuçlarına baktı: “Oyuncak gibi makina ama fena çıkmadı fotoğraflar” dedi. Sonra cep telefonuyla çekilen fotoğraflardan konu açıldı. “Teknoloji ne hale geldi, bu aletlerle az da olsa güzel fotoğraflar çekilebiliyor” dedikten sonra telefonla birkaç kare daha çekti.

Ara Güler fotoğraflarımı çekerken, son nefesine kadar yanından ayrılmayan yardımcısı Fatih Aslan da bizi görüntülüyordu. Aynı anda İngiltere’den onu görmek için İstanbul’a gelen ve sohbetimizin uzaması nedeniyle sıkıntılı görünen bir fotoğrafçı da Ara Güler’i elinde kamerayla görünce hızla yerinden kalktı. Bu fotoğrafın sol köşesinde de o fotoğrafçının görüntüsü var. Kim olduğunu bilmiyorum, çektiği fotoğrafları yayınladı mı onu da bilmiyorum ama kendisine ulaşabilirsem bu fotoğraflardan almak isterim.

Ara Güler’in İstanbul’u…

“İstanbul objektife de sığmaz, kitaba da” demişti, gazete sayfalarına hiç sığmıyor…

Ara Güler’le sohbetimiz, kendisi gibi 20 efsane isimle yaptığım İstanbul söyleşilerinin yayınlandığı Sevgili İstanbul‘da yayınlandı. O söyleşiden kısa bir özet bugünkü (20 Ekim 2018) Cumhuriyet‘in kültür sayfasındaydı. Sayfada yer olmadığından söyleşisinin özeti kullanılmış. Yazının tamamını aşağıda okuyabilirsiniz…

İlk yıllar

26 Ağustos 1928’de doğdum. İlk tanıdığım semt Taksim’dir. Şehit Muhtar Bey Caddesi’ndeki Şafak Apartmanı’nda oturduk. Babamın karşıda bir apartmanı daha vardı. Adı Güler Apartmanı’ydı. Varlık vergisinden sonra satıldı. Evimiz dördüncü kattaydı. Karşımızda Zaven adında Ermeni bir kasap vardı. Mahalle arkadaşlarım çoktu ama ben genellikle evde otururdum.

Gençlik

Pangaltı Lisesi’nde okudum. Dersler Fransızca verilir. Ben zengin çocuğuydum. Ailemin her türlü imkânı vardı. Ada’da da otururduk, Suadiye’de de… Arkadaşlarım da o çevrenin çocuklarıydı. Serseri takımı değillerdi.

Tiyatro

Bir ara tiyatroculukla ilgilendim ama oyuncu olarak değil. 1940’lı yıllarda Şehir Tiyatrosu’nda çalışmış bütün sanatçıları tanırdım. Şehir Tiyatrosu’nda büyüdüm. Sahne arkasında çok zaman geçirdim. Babam Muhsin Ertuğrul’un arkadaşıydı. Sahne arkası insana işin püf noktasını öğretir. Tiyatro sahte bir şeyin hakikiymiş gibi gösterilerek izleyicilere sunulmasıdır. Bir dram yaratılır, bir dünya oluşturulur ve insanlar bu dünyayı izler. Gördüklerine ağlar ya da güler ama hepsi sonuçta yalandır.

Fotoğraf merakı

Çocukken sinemaya meraklıydım. Babam bana bir sinema makinası almıştı. Profesyonel makinaların küçüğüydü. O zamanlar kimsede yoktu öyle bir makina. Sinemacılığa merak salmıştım o dönem. Film yönetmeni olmak istiyordum. Sonradan fotoğrafçı oldum. Fotoğrafa merakım her zaman vardı. Fotoğraf çekmeye başladıktan sonra İstanbul’a vizörden bakmaya başladım. İstanbul’u o delikten seyrettim.

Eski İstanbul

İstanbul’un İstanbul olduğu zamanlar biz doğmadan evvel başlar. Bütün ticaretin Galata’da olduğu, zenginlerin, tüccarların aileleriyle buralarda yaşadığı yıllar… Giovanni Scognamillo bu olayları çok güzel yazmıştır. Kaçıncı devir İstanbul’unu yaşadığımızı anlamak için Scognamillo’nun kitaplarını okumak lazım. Avrupalıların menfaatleri için buraya gelmesi ve Osmanlı’yla ticarete başlaması, daha sonra Rus İhtilali’nden kaçan Romanof ailesinin yakınlarının gelip İstanbul’a yerleşmesi… Bunların her biri İstanbul’un tarihinde önemli olaylardır. Beyaz Rusların gelmesiyle kentin yapısı da değiştirmiştir. İstanbul gece hayatıyla tanışmıştır. Bütün gemiciler İstanbul’a geldiğinde Yüksekkaldırım’ı, Abanoz Sokağı’nı ziyaret etmeden dönmezlerdi. Yenikapı’daki Ermeni mahallesinin bir diğer adı da Küçük Paris’tir. Yakın zamana kadar bu isimle anılırdı. O zamanki turistler, kente ticaret yapmak için gelen gemilerde çalışanlardan ibaretti. Tren vardı ama gemiler kadar sık gelmezdi.

Bu şehir

İstanbul’u bir kitaba sığdıramazsın. İstanbul büyüktür, insanı ezer. İstanbul’un kabadayıları var, haraççıları var, bir sürü hali var. Bunları nasıl yetiştireceksin yazmaya, fotoğraflamaya. Hangi birini sığdıracaksın kitaba. Ciltler yetmez buna. İstanbul objektife de sığmaz, kitaba da… İstanbul sadece yaşanır.

Ustaya son görevimizi yerine getirmek için bugün Üç Horan Kilisesi’ndeydik…

Şimdi birileri bir şeyler yapıyor. Onların çektiği fotoğrafların hiçbir anlamı yok. Izdırap çekiyorlar, fotoğraf çekmiyorlar.

İstanbul fotoğrafları

Ben İstanbul’un fotoğraflarını çektim ama bu kentin sadece bir bölümüdür bu fotoğraflar. Hepsini çekmeye de yazmaya da zaman yetmez. Ben tarihe bir belge bıraktım ama o belge İstanbul’un yanında kısacık bir an gibidir. Ben İstanbul’a karşı olan görevimi yaptım. İstanbul’la ilgili 56 tane kitabım var. Sayısız haberler yaptım, fotoğraflar çektim. İstanbul’u yazdım, İstanbul’u görüntüledim. İstanbul’un nesi var nesi yok hepsi o kitaplarda. Kim yaptı bu çalışmayı? Şimdi birileri bir şeyler yapıyor. Onların çektiği fotoğrafların hiçbir anlamı yok. Izdırap çekiyorlar, fotoğraf çekmiyorlar.

İstanbul’un rakipleri

Dünyada İstanbul’u başka bir kentle karşılaştıramazsın. İstanbul’a en yakın kent Hong Kong. İstanbul’u New York’la karşılaştırıyorlar. Burası New York’tan çok daha önemli bir kenttir. Ne var New York’ta, tarih mi var? 200 senelik bir şehir orası. Oysa İstanbul’dan nice uygarlıklar gelmiş geçmiştir. New York’la İstanbul’u kıyaslamam bile. 200 senelik şehir olmaz. Olsa olsa gazino olur.

Vatan nedir?

İnsan doğduğu yerde ölür. Vatanımız burasıdır. Vatan, sokakta yürüdüğün zaman yanından geçen kıza verdiğin selamdır. Vatan sadece bayrak değildir, aynı zamanda yürektir. Doğduğun kentteki hatıralarındır. O seni tanır sen onu tanırsın.

“Biz yaşadığımız bu devri gelecek asra neşrediyoruz, yani gelecek asrı aydınlatıyoruz. Ben görüntüledim, sen de yazacaksın.” Ara Güler

İstanbul mahalleleri

Sadece gözünün önünde değil her zaman kalbinin içindedir İstanbul. Büyükada’yı düşünsenize… Eskiden bu plajdan denize girenlerin çoğu Ada’nın zenginleriydi. Zamanla plaja dışardan gelenler çoğaldı ve plajın adı gibi yapısı da değişti. Eskiden mahalleden mahalleye İstanbul’un özelliği değişirdi. Tatavla, Rum mahallesiydi. Adının sonradan Kurtuluş konmasının sebebi Rumlardan kurtulmasıdır. İstanbul’un en sevdiğim semti Beyoğlu’dur, pisliğine rağmen güzeldir. Süleymaniye, Haliç tarihi bakımdan değerlidir. İstanbul yaşayan bir kenttir, yaşam da Taksim’le Tünel arasındaki bölgededir.

İnsan kareleri

Kumkapı ve Kazlıçeşme’de usta balıkçılar yaşardı. Balığı da denizi de çok iyi bilen insanlardı. Ben fotoğraflarımda insanları işledim. Neden? Çünkü bir şehir insanlarıyla yaşar. İnsansız şehir olur mu, olmaz. Yaşam var burada. Acılar çekilmiş, aşklar yaşanmış, birbirini vurmuş insanlar, kanlar akmış, intiharlar olmuş…

Fotoğrafçı değilim, gazeteciyim…

Hikmet Feridun Es benim şefimdi. Hayat mecmuası grubuyduk. En sıkı gazeteciler bizdeydi. Dergi yayına başladığında 100 bin satarız diye hesaplamıştık, 400 bin satmaya başladık. Kağıdımız tükendi. Hükumete yağ çekmeye başladık. Yayına devam edebilmek için o dönemde buna mecburduk. Hayat Dergisi dünyaca ünlü Life dergisini kopyalıyordu. Life’ı da aralarında tek bilen bendim. O zamanlar meslekte rakibim yoktu. TIME muhabiri oldum, dünyanın dergilerine haber gönderiyordum. Yaptığım bir anlamda tarihçiliktir. Görsel tarihimizi kaydediyorum.

6-7 Eylül

6-7 Eylül olaylarını çok iyi hatırlıyorum. Liseyi bitirmiştim. O gün çok fotoğraf çektim. O olaya dair gözümün önüne gelen kareler var. Devrilmiş, yanan arabalar… Yakılmış, yıkılmış dükkanlar… Vitrinlerden sokağa taşan kumaşlar, mallar… Bir adam geliyor, vitrin camını kırıp içeri giriyor. Mağazaya girip üstüne üç kat elbise giyip çıkıyor ve evine gidiyor. Ondan sonra da polis arama yapıyor. Her şey olup bittikten sonra polis iki tane şapka bulacak, vitrine koyacak diye arama yapıyor. 6-7 Eylül olaylarından sonra dini kimlikler ön plana çıkmaya başladı. Ayrılıklar da ondan oldu. Demokrat Parti dini siyasete malzeme yapıyordu. Atatürk’ün getirdiği enternasyonel havayı değiştirdiler. Cumhuriyet’in ilanından sonra esen havada insanlar bu ülkenin bir vatandaşı olduğunu anladı. Gurur duydular bununla. Kimlikleri ne olursa olsun bu ülkenin vatandaşıydılar. Her etnik kökenden insan yaşar bu ülkede, hepsi de Türk’tür bu insanların. Kimlik önemli değildi. Ne zaman kimlikleri ön plana çıkarmaya başladılar, kırılma noktası da böyle başladı. Bugüne kadar da bu sorun böyle devam etti. Bu iki durumdan biri sahte. Hangisi sahte? Atatürk’ün getirdiği yenilikler mi, yoksa sonraki uygulamalar mı?

İstanbul’un hali…

Eski İstanbul’u özlemek diye birşey yok. İstanbul yaşanır ve biter. Yenisi başlar. İstanbul devam ediyor. Bizler ölüp gideceğiz İstanbul yaşayacak. Sokaklar değişiyor, binalar değişiyor, biz de ona göre yaşamalıyız. Şu an zaten İstanbul’un hali ortada. Beğenmiyorum. İnsanlar İstanbul’u tanımıyor. Bu eğitimle olmaz.

İstanbul tavsiyesi

Gelecek nesillere İstanbul’la ilgili şu tavsiyeyi verebilirim. Bilmedikleri şeyler hakkında ahkam kesmesinler. Önce öğrensinler.

Vazifemiz yaşadığımız bu devri gelecek asra neşretmektir. Ben görüntüledim, sen de yazacaksın. Burada ne yapıyoruz biz? Gelecek asrı, yeni nesili aydınlatıyoruz. Bu da yazıyla, filmle, fotoğrafla olur. Fotoğraf makinasi ne görürse onu çeker, yalan konuşmaz, sonuçta makinedir. Gelecek nesillere İstanbul’la ilgili şu tavsiyeyi verebilirim. Bilmedikleri şeyler hakkında ahkam kesmesinler. Önce öğrensinler. Sadece tarihi değil, yaşamı da öğrensinler. Palavra atmasınlar. Yaşamanın tadını çıkarsınlar. Kenti sevsinler ve öyle baksınlar. Sevgiyle bakılmayan şey akılda kalmaz.

Ara Güler’in sesinden…

Yukardaki videoda Ara Güler’in sesinden bir cümle de var. Kitabın klibini hazırlarken onun ünlü cümlesini başa koymuştum. Arkada çalan müzik yine bir başka usta Cihat Aşkın’a ait. Kendisinin özel onayıyla o en sevdiğim müziğini, İstanbul’un Gözyaşları’nı bu çalışmada kullanmıştım. O da  bugün Galatasaray Meydanı’ndaydı, kemanıyla ve o eşsiz müziğiyle Ara Güler’i uğurlayanlar arasındaydı…

İLGİLENEBİLİRSİNİZ

Kitap hakkındaki görüşleriniz...